تاثیر دعا در ام الکتاب 1401/11/18

1 دعا در ام الکتاب

برخی دعا را در سطح اسباب دیگر تنزل داده و آن را در ردیف اسباب ظاهری مانند دارو و پزشک می دانند، در حالی که بر اساس آموزه های وحیانی قرآن، هر چند که دعا یکی از اسباب و از اسباب باطنی است، ولی نوع تاثیرگذاری آن با تاثیرگذاری دیگر اسباب حتی اسباب باطنی فرق دارد؛ زیرا تاثیر دعا در «ام الکتاب» و مقام «امر الهی» است که پیش از «خلق» و خارج از دایره وساحت زمان خلقت قرار می گیرد.، در حقیقت دعا موجب می شود که چیزی از ساحت خلق خارج شده و به ساحت امر داخل شود و این گونه در مقام ام الکتاب که مقام «محو و اثبات» است، تاثیر بگذارد و نوعی «تبدیل» فراتر از «تغییر و تحویل» رخ دهد.دعا به معنای درخواست چیزی از خدا خواه با خواندن ظاهری خدا با الفاظی چون «یا اللّه»، «یا ربّ»، «یا رحمن»همراه باشد یا خواه نباشد، از عبادات واجب است.(غافر، آیه 60) این بدان معناست که اگر کسی از این عبادت واجب سرباز زند و اهل دعا به درگاه خدا نباشد، به عنوان مستکبر وارد دوزخ خواهد شد. زیرا خدا به صراحت می فرماید: و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم. در حقيقت كسانى كه از پرستش من كبر مى ورزند به تحقیق خوار در دوزخ درمى آيند.پس از نظر قرآن، دعا به پیشگاه خدا از جمله عبادات بسیار مهم و اساسی است؛ زیرا اگر دعای مردمان نباشد، خدا هیچ اعتنایی به خلق نمی کرد و آنان مورد عنایت الهی قرار نمی گرفتند و راه رهایی نداشتند؛ چرا که خدا می فرماید: بگو اگر دعاى شما نباشد پروردگارم هيچ اعتنايى به شما نمى كند.(فرقان، آیه 77)از رسول الله(ص) روایت شده که فرمود: باید هر یک از شما حاجت خویش را از پروردگارش سوال کند تا از نمک و حتی بند کفشش هنگامی که پاره شود.» این مضمون در حدیث دیگری نیز نقل شده که در آن لفظ نمک نیامده و فقط بند کفش یاد شده است .پس اگر در برخی از روایات گفته می شود که این امور را از ما اهل بیت(ع) بخواهید به این دلیل است که اهل بيت(ع) چون واسطه فيض خدا هستند و خداوند به واسطه آنها به بندگان روزي مي دهد؛ آنان را محل درخواست خویش قرار می دهیم.از امام باقر (ع) نیز روایت شده که می فرماید: حاجتهاى كوچك را حقير نشماريد و از خدا بخواهيد که محبوبترین مومنان درنزد خدا کسانیاند که بیشترین درخواست را از خدا میکنند.سوال کردن از خدا در قالب دعا یا غیر آن بسیار اهمیت دارد؛ زیرا کسی که دعا می کند، خود را از استکبار و تکبر دور نگه داشته و نسبت خود را به خدای غنی حمید ، نسبت فقر هویتی و ذاتی می داند (فاطر، آیه 15)؛ بنابراین همه چیز خویش را از خدای غنی حمید می خواهد؛ در حالی که انسان وقتی احساس استغنای دروغین کرد، طغیان می کند و استکبار می ورزد.(علق، آیات 6 و7)البته خدای عالم علیم به هر چیزی است و همه نیازهای واقعی و حقیقی هر مخلوقی را به او عطا کرده(طه، آیه 50) و چیزی کم نگذاشته است؛ هم چنین خدای علیم، هر سوال بنده خویش را داده است: و از هر چه از او خواستيد به شما عطا كرد، و اگر نعمت خدا را شماره كنيد نمى توانيد آن را به شمار درآوريد. قطعا انسان ستم پيشه ناسپاس است.(ابراهیم، آیه ۳۴)از نظر قرآن، با این همه انسان می بایست از خدا فراتر از آن را بخواهد؛ یعنی از «فضل» الهی بخواهد تا بیش تر و بیش تربه او بدهد؛ چنان که خدا در قرآن می فرماید: از فضل خدا بخواهید، یقیناً خدا همواره به همه چیز داناست.(نساء، آیه 32)پس درخواست از «فضل الهی» به معنای نوعی زیاد خواهی در کمیت و کیفیت نسبت به داشته ها، چیزی است که خدا دوست دارد که بندگان از او بخواهند؛ از همین روست که فرمان می دهد به عنوان یک واجب از خدا فضلش را بخواهید؛ زیرا خدای غنی حمید بخیل نیست و چیزی از سرمایه های الهی با افزایش بخشش کم نمی شود.دعا تنها در محدوده مقدرات نیست؛ یعنی انسان نمی بایست تنها به تقدیری که برایش رقم خورده بسنده کند؛ زیرا اگر برای هر موجودی مقدراتی (فرقان، آیه 2) و خدا به هرموجودی به مقدار نیازش داده است(طه، آیه 50)، ولی باز انسان می بایست از خدا بخواهد از «فضله» به او بدهد.(نساء، آیه 32)از سوی دیگر بر اساس آموزه های وحیانی قرآن، یکی از راه هایی که انسان مورد عنایت قرار می گیرد، دعا کردن است.(فرقان، آیه 77) پس انسان اگر بخواهد مورد عنایت قرار گیرد می بایست اهل دعا و نیایش باشد.پیامبر(ص) نیز به اصحاب خویش می فرمایدمىخواهيد كه شما را به سلاحى رهبرى كنم كه شما را از دشمنان محفوظu200d نگهدارد، و روزيتان را فراوان سازد؟ گفتند: آرى يا رسول اللّٰه! فرمود: آفريدگار خود را شب و روز بخوان كه سلاح مؤمن دعا است.پس نمی بایست اهمیت و ارزش دعا را در هستی و زندگی خویش دست کم گرفت و به آن توجهی نداشت، بلکه انسان هماره می بایست اهل دعا و مسالت از خدا باشد.از نظر قرآن، دعا و خواستن نیز یکی از وسایل است که موجبات تقرب را موجب می شود؛ هر چند که برخی از مردم در این که از چه کسی بخواهند به گمراهی می روند و به غیر خدا را مورد توجه قرار داده و آنان را می خوانند که نتیجه نمی گیرند(اسراء، آیه 56) .به هر حال، بهره گیری از اسباب و وسایل برای تقرب جهت دفع بلا یا رفع آن یا جلب منفعتی هماره از سوی بشر مورد استفاده قرار گرفته که برخی به جای درخواست و دعا از خدا به غیر خدا توسل می جستند که نتیجه هم نمی گرفتند؛ اما هر کسی با دعا به خدا توسل جوید نتیجه می گیرد.امام صادق(ع) میفرماید: خداوند برای هر چیزی سببی و برای هر سببی شرحی و برای هر شرحی کلیدی و برای هر کلیدی علمی و برای هر علمی بابی گویا قرار داد. هر که آن باب ناطق را بشناسد، خدا را شناخته و هر کس انکار کند، خدا را انکار کرده است. آن باب، پیامبر خدا و مائیم». این قاعده کلی همه چیز را فرا میگیرد، حتی هلاکت الهی نیز به اسباب بستگی دارد؛ چنانکه خداوند در قرآن میفرماید:و هرگاه اراده کنیم آبادی را هلاک کنیم به مترفان آن آبادی فرمان میدهیم پس در آن فسق میکنند و حکم نابودی برای آنان ثابت میشود. پس آنان را به شدت نابود میکنیم. (اسراء، آیه ۱۶).پس از نظر قرآن، هر چند که برای هر مخلوقی مقدری است که در ام الکتاب نوشته شده و این مقدرات به شکل کلی (طه، آیه 50) یا جزیی که در شب های قدر تعیین می شود.از مصداق «امر» است(دخان، آیات 4 و5)، اما این گونه نیست که امر الهی خارج از اراده خدا قرار گیرد و خدا در این امور مجبور باشد و دارای اراده نباشد؛ بلکه هم چنان اراده الهی بر هستی حاکمیت دارد حتی اگر مقدری را در ام الکتاب ثبت کرده باشد. بنابراین، آن چه که در ام الکتاب ثبت شده را می تواند محو کند و چیزی دیگر در آن ثبت کند؛ چرا که خدا ماحی و مثبت است و به اراده خویش هر چه خواهد انجام دهد.پس از نظر آموزه های وحیانی قرآن، خدا هماره دستش باز است و هیچ غل و زنجیری از سوی چیزی بر دستش نیست و قدرت مطلق او هم چنان باقی و بر قرار است و دو دست قدرتش هر کاری را انجام می دهد.(مائده، آیه 64) .وقتی کسی دعا می کند و خدا اجابت می کند، این اجابت می تواند تا سطح امر الله بالا برود و در ساحت امر الله یعنی بیرون از دایره زمان و خلق تاثیر بگذارد. بنابراین، تاثیر دعا تنها در ساحت خلق یا تغییر و تحویل نیست، بلکه تا ساحت امر الله بالا می رود و می تواند موجبات تبدیل امری به امری دیگر شود. این گونه است که اگردر ام الکتاب برایش مقدر شده باشد که اهل دوزخ یا بلایا و فتنه ها باشد یا مرگ خاصی داشته باشد و نعمت محدودی برایش رقم خورده باشد، دعای مستجاب موجب می شود تا سائل به فضل الهی به زندگی دیگری وارد شود که اصولا با مقدرات اولیه در تضاد و تناقض باشد؛ زیرا فضل الهی تنها در کمیت نیست، بلکه در کیفیت است. بنابراین می تواند خدا در مقام و ساحت امر الهی، زندگی دیگری را برایش رقم زند. بنابراین، تاثیر دعا را نمی بایست در محدوده وساحت خلق الله دانست، بلکه در ساحت امر الله نیز تاثیر گذار خواهد بود و می تواند موجب محو و اثبات مقدرات کلی و جزیی شود.